UrkinWO2

De bevrijding kwam voor Urk op 17 april 1945, ruim twee weken voor de capitulatie van Duitsland.

Voorbodes van de bevrijding
Op zaterdag 14 april werden de telefoonverbindingen met het vasteland verbroken. De Duitsers die nog op Urk aanwezig waren begonnen voorbereidingen te treffen om te vertrekken. Op zondag 15 april lieten ze twee schepen zinken zodat de sluis versperd raakte. De kerkgangers uit de Bethelkerk zagen die zondagochtend bij het verlaten van de kerk de Duitsers uit de pastorie sjouwen met beddegoed. Deze Duitsers vertrokken ’s middags op twee schepen, terwijl twee andere Waffenschepen nog in de haven bleven liggen.

Die nacht waren op Urk ontploffingen te horen van de kraan die tot zinken werd gebracht om de binnenhaven te versperren. De volgende morgen, op 16 april, verlieten de laatste Duitsers het eiland over de dijk. Nog altijd was er namelijk geen wegverbinding van en naar Urk; deze kwam pas in 1948 tot stand. Die maandagavond vertrokken de laatste Waffenschepen uit de Urker haven: Urk was noch bezet, noch bevrijd en volkomen geïsoleerd. De enige landwachter die Urk rijk was probeerde via de dijk te ontkomen, maar werd teruggewezen. NSB-burgemeester Landman probeerde er in een punter vandoor te gaan, maar ook hij werd tegengehouden. In de nacht van 17 op 18 april kwamen de Binnenlandse Strijdkrachten in actie en pakten enkele NSB’ers op die met een bootje de polder werden ingebracht.

Op woensdagochtend 18 april verschenen de eerste vlaggen aan de Urker huisjes. De bevolking ging de straat op en iedereen was uitgelaten. Die middag werd er een samenzang op de haven gehouden, waaraan de bevolking massaal deelnam. Bevrijdingsliederen, al gedicht in september, werden voluit gezongen. ’s Avonds werd de eerste dankdienst gehouden.

De volgende dag, donderdag 19 april, kreeg in de herinnering van de Urker bevolking een nare bijsmaak. De meisjes, die tijdens de oorlog omgang hadden gehad met een Duitser, werden opgehaald en voor het raadhuis onder grote belangstelling van de bevolking kaalgeknipt. Midden in dit feestgedruis werden per ongeluk schoten gelost, waarbij twee jonge mannen het leven verloren. De toestand op Urk was bij de bevrijding, net als in de rest van Nederland, tamelijk chaotisch. Urkers die alleen maar werden verdacht van contacten met de vijand werden aangezien voor NSB’er en opgepakt. De NSB’ers werden geïnterneerd in een kamp bij Emmeloord, waar ze onderworpen werden aan een strenge kampdiscipline, onder andere door Urker bewaarders.

Canadezen op Urk!
Al vanaf 16 april waren op Urk geen bezetters noch bevrijders gesignaleerd. Pas op vrijdag 20 april verschenen de eerste Canadezen op Urk, die met veel vreugde en uitgelaten werden onthaald. Eindelijk kwamen de verhalen los. Het bleek dat NSB-burgemeester Landman onbewust weken had zitten broeden op de proclamaties die bij de bevrijding opgehangen moesten worden. Zij hadden verborgen gezeten in zijn stoelzitting… De namen van degenen die geallieerde vliegers verborgen en voortgeholpen hadden, werden bekend. Vier mannen, Jelle Visser, Lub Hoekman, Lub Hakvoort en Joh. Gerssen, ontvingen hiervoor een loffelijk getuigschrift.

Canadese jeep voor de Bethelkerk

Op 21 april kwam de Christelijke Oranje Vereniging weer voor het eerst bijeen in de bestuurskamer van de Wilhelminaschool om een programma samen te stellen voor de verjaardag van prinses Juliana op 30 april. De vereniging realiseerde zich dat er op Urk inmiddels vrijheid heerste, maar in veel andere delen van Nederland en de wereld nog niet. Middels een circulaire werd het voorlopige programma aan de bevolking bekendgemaakt:

09.10 - 10.00     Klokgelui en  muziek vanaf de Nederlands Hervormde Kerk
10.00 - 10.30     Mars der NBS met muziek
11.00 - 12.30     Kinderoptocht met zang
14.00 - 16.00     Plechtige feestelijke herbevestiging van het naambord op de Wilhelminaschool
17.00 - 18.30     Samenkomst in de Gereformeerde Kerk
20.00 - 21.30    Samenzang met muziek op de oude haven, terras Hotel Schraal

Die 30e april was een feestelijke dag, waarin vooral de herbevestiging van het naambord van de Wilhelminaschool een ontroerend moment was. De Duitse bezetter had het bord in de haven gegooid, vanwege het feit dat het de naam van de koningin vermeldde. Muziekvereniging Valerius kon de instrumenten weer tevoorschijn halen en haalde daarmee eindelijk de schade van de voorgaande jaren in. De dienst die in de Bethelkerk werd gehouden, was voor menigeen het hoogtepunt van de dag.


Een aantal als Duitser verklede Urkers tijdens het bevrijdingsfeest.

Op 4 mei 1945 werd ’s avonds om half tien via de radio bekendgemaakt dat de Duitse bezetters in Noordwest-Duitsland, West-Nederland, Denemarken, de Friese eilanden en Helgoland hadden gecapituleerd. Deze capitulatie zou ingaan op 5 mei om 8 uur ’s morgens. De volgende ochtend wapperden door het hele dorp de vlaggen en het feestprogramma voor die dag werd in allerijl door de Christelijke Oranje Vereniging in elkaar gezet. De dag begon met enkele salvo’s van het vuurpeloton van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (NBS) en het luiden van de kerkklokken. Op het kerkplein voor de Bethelkerk kwam de bevolking samen, waarna het hoofd van de NBS op Urk, meester Heetebrij, een woordje sprak en het Wilhelmus gezongen werd. De openbare overblijfselen van de NSB (de Nationaal Socialistische Beweging) en de Jeugdstorm (de jeugdbeweging van de NSB) werden verbrand, net als alle Duitse vlaggen. Vervolgens werd een optocht gehouden, waarin de schoolkinderen met hun meesters en juffrouwen een aandeel leverden. ’s Middags was er een volkszang op het kerkplein en ook ’s avonds was er zang en muziek.

Op 8 mei 1945 capituleerde Duitsland volledig. De Nederlandse regering kondigde aan een nationale feestdag voor Nederland uit te schrijven. Dit feest werd eveneens door de Christelijke Oranjevereniging voorbereid. Op 28 en 29 juni werd op Urk een Vrijheidsfeest gehouden, waarin niet alleen de bevrijding werd gevierd, maar ook de verjaardag van prins Bernhard. Er werden werkcommissies ingesteld om alles goed te laten verlopen en Urk vierde twee dagen lang vol overgave feest. Een kinderoptocht werd georganiseerd, gevolgd door een kinderfeest. Men hield een defilé langs de graven van de gevallenen en er werd een herdenkingsdienst gehouden. De landing van de Prins van Oranje werd nagebootst en een vreugdevuur werd aangestoken. Ook een zeil- en voetbalwedstrijd ontbraken niet, evenals vuurwerk en een filmvoorstelling. Tijdens de dankdiensten werd psalm 24 veelvuldig gezongen:

Indien de Heer die bij ons is geweest
Indien de Heer, die ons heeft bijgestaan
Toen 's vijands heir en aanval werd gevreesd,
Niet had gered, wij waren lang vergaan.

W'ontkwamen haast des vogelvangers net,
De loze strik, tot ons bederf gezet;
De strik brak los en wij zijn vrij geraakt;
De Heer is ons tot hulp op ons gebed;
Die God, die aard' en hemel heeft gemaakt.

Na de bevrijding
Nederland was bevrijd, maar de ellende was daarmee, ook op Urk, nog niet voorbij. Er waren nog volop zorgen. Veel producten waren nog lange tijd op rantsoen vanwege schaarste. De botters die in de loop van de oorlog door de Duitsers waren gevorderd, moesten worden teruggevonden. Verschillende Urkers ondernamen zoektochten door Nederland en ver daarbuiten om hun gevorderde botter weer op te sporen. De meeste botters werden uiteindelijk teruggevonden. Langzaam keerden weggevoerde Urkers weer terug, echter niet allemaal. Burgemeester Keijzer keerde op 14 mei terug uit gevangenschap.

Wekelijks had de plaatselijke krant wel een verblijdende mededeling te melden. Zo werd een strook van de Noordzeekust weer voor bevissing vrijgegeven, de goederenschaarste werd langzaam minder, het werk aan de dijken werd weer hervat en ook de bootverbinding met Enkhuizen, Kampen en Amsterdam werd weer hersteld. Telkens als een teruggevonden botter, hoe gehavend ook, de haven weer binnenvoer, heerste er blijdschap. Het licht van de vuurtoren brandde weer en de kerktelefoon werd opnieuw in gebruik genomen. De schepen die in de haven tot zinken waren gebracht, werden gelicht en buiten de haven werd een schip met 226 geroofde kerkklokken boven water gehaald.

Het goede nieuws overheerste in de tweede helft van 1945, maar toch was ook Urk niet ongeschonden door de oorlog gekomen. Regelmatig werden nog aangespoelde vliegers tijdelijk op Urk begraven, er bleken Urker botters verloren te zijn gegaan en niet alle plaatsgenoten keerden terug. Bij de Urker bevolking heerste ondanks alles het besef dat andere plaatsen veel erger getroffen waren, waaronder het Veluwse dorpje Putten en het geïnundeerde Walcheren.

Urk heeft gedurende de oorlog niet te maken gekregen met de verschrikkingen van beschietingen, bombardementen, fusilleringen en extreme hongersnood. Het aantal Urkers dat de oorlog niet overleefde lag relatief laag en ook de materiële schade viel mee, met uitzondering van de grootschalige vordering van Urker botters.

In de loop van de tijd zijn steeds meer grote en kleine verhalen over de Tweede Wereldoorlog op Urk op papier gezet, zodat deze ingrijpende periode in de Urker geschiedenis niet vergeten zou worden. Hoewel veel Urkers die de oorlog persoonlijk hebben meegemaakt inmiddels zijn overleden, leven hun verhalen voort in de boeken die over deze periode zijn verschenen.